માનસિક ત્રાસથી હાર્ટ એટેક આવે તો કાયદો શું કહે છે?

પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં મૃત્યુનું કારણ “Myocardial Infarction” એટલે કે હાર્ટ એટેક દર્શાવવામાં આવ્યું હોય, તો શું તેના આધારે દહેજ મૃત્યુનો કેસ શરૂઆતના તબક્કે જ રદ કરી શકાય?

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં આ પ્રશ્ન અંગે કાનૂની સ્પષ્ટતા કરી છે. Nirmala Devi v. State of U.P. and Another કેસમાં કોર્ટે જણાવ્યું કે માત્ર પોસ્ટમોર્ટમમાં હાર્ટ એટેકને મૃત્યુનું કારણ દર્શાવવામાં આવ્યું હોય એટલા આધારે દહેજ મૃત્યુ અને ક્રૂરતા સંબંધિત ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી શકાય નહીં.

મૃત્યુનું તબીબી કારણ સંપૂર્ણપણે કુદરતી હતું કે આરોપિત ક્રૂરતા અને અન્ય પરિસ્થિતિઓ સાથે તેનો કોઈ સંબંધ હતો કે નહીં, તે પુરાવાના આધારે ટ્રાયલ દરમિયાન નક્કી થવાનો વિષય છે.

કેસની મુખ્ય માહિતી

કેસનું નામ: Nirmala Devi v. State of U.P. and Another
કેસ નંબર: Application U/S 528 BNSS No. 11303 of 2026
કોર્ટ: Allahabad High Court
જજ: Justice Chawan Prakash
ચુકાદાની તારીખ: 24 સપ્ટેમ્બર 2026

મામલો શું હતો?

આ કેસમાં અરજદાર નિર્મલા દેવી મૃતક મહિલાની સાસુ હતી. મૃતક પ્રતિભા યાદવ ઉર્ફે પૂજાના લગ્ન અરજદારના પુત્ર ક્રિષ્નાકાંત યાદવ સાથે 4 મે 2021ના રોજ થયા હતા.

અભિયોજન પક્ષના જણાવ્યા મુજબ લગ્ન બાદ મૃતકને દહેજની માંગણીને લઈને સાસરીયા તરફથી ત્રાસ આપવામાં આવતો હતો.

અભિયોજન મુજબ મૃતકના પરિવાર તરફથી અરજદારના બેંક ખાતામાં ₹16.25 લાખ ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યા હતા અને વધુ ₹7 લાખ રોકડ આપવામાં આવી હોવાનો આરોપ હતો.

આ રીતે કુલ ₹23.25 લાખ દહેજ તરીકે આપવામાં આવ્યા હોવાનો આરોપ કેસમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો.

મૃતક સાથે શું થયું?

અભિયોજનના કેસ મુજબ મૃતક થોડા સમય માટે પોતાના પિયરમાં ચાલી ગઈ હતી અને ત્યારબાદ સાસરીયા તરફથી ખાતરી આપવામાં આવ્યા બાદ પાછી આવી હતી.

ફેબ્રુઆરી 2025માં તેણે પોતાની માતાને ફોન કરીને સાસુ અને નણંદ દ્વારા મારપીટ કરવામાં આવી હોવાની વાત કરી હોવાનો પણ આરોપ હતો.

ત્યારબાદ 18/19 ફેબ્રુઆરી 2025ની રાત્રે મૃતક સાસરે બેભાન અવસ્થામાં મળી આવી હતી.

તેને શરૂઆતમાં હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે દાખલ કરવામાં આવી હતી અને ત્યારબાદ વધુ સારવાર માટે આગ્રાની હોસ્પિટલમાં ખસેડવામાં આવી હતી.

સારવાર દરમિયાન તેની તબિયત ગંભીર બની અને 25 ફેબ્રુઆરી 2025ના રોજ તેનું મૃત્યુ થયું હતું.

પોસ્ટમોર્ટમમાં શું કારણ આવ્યું?

પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટમાં મૃત્યુનું કારણ:

“Shock resulting from myocardial infarction”

અર્થાત્ હાર્ટ એટેકના પરિણામે થયેલો શોક દર્શાવવામાં આવ્યો હતો.

આ ઉપરાંત પોસ્ટમોર્ટમ દરમિયાન મૃતકના ખભા પર ઈજાના નિશાન પણ નોંધાયા હતા.

સાસુ તરફથી શું દલીલ કરવામાં આવી?

અરજદાર પક્ષે દલીલ કરી કે મૃતકનું મૃત્યુ કોઈ દાઝવાથી, ઝેર આપવાથી અથવા ગંભીર બાહ્ય ઈજાના કારણે થયું નથી.

તેમના જણાવ્યા મુજબ તાવ, આંચકી અને અન્ય તબીબી સમસ્યાઓ બાદ હાર્ટ એટેક આવ્યો હતો અને તેથી આ મૃત્યુને “otherwise than under normal circumstances” તરીકે ગણાવી શકાય નહીં.

આ આધારે BNSSની Section 528 હેઠળ હાઈકોર્ટ પાસે ચાર્જશીટ અને સમગ્ર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી.

ફરિયાદી અને રાજ્ય પક્ષે શું કહ્યું?

બીજી તરફ ફરિયાદી અને રાજ્ય પક્ષે દલીલ કરી કે કેસમાં માત્ર મૃત્યુનું તબીબી કારણ જ મહત્વનું નથી.

તેમણે દહેજની માંગણી, લાંબા સમયથી ચાલતા ત્રાસ અને મૃત્યુ પહેલાં થયેલી મારપીટ જેવા આરોપો તરફ કોર્ટનું ધ્યાન દોર્યું.

તેમણે વધુમાં જણાવ્યું કે પોસ્ટમોર્ટમમાં હાર્ટ એટેક દર્શાવવામાં આવ્યો હોવા છતાં તે પોતે જ અંતિમ અને નિર્ણાયક પુરાવો નથી કે મૃત્યુ સંપૂર્ણપણે કુદરતી હતું.

હાઈકોર્ટે શું કહ્યું?

હાઈકોર્ટે આરોપી સામેની કાર્યવાહી રદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો.

કોર્ટના અભિપ્રાય મુજબ, માત્ર એટલા માટે કે પોસ્ટમોર્ટમમાં myocardial infarction દર્શાવવામાં આવ્યું છે, તે આધારે શરૂઆતના તબક્કે દહેજ મૃત્યુ સંબંધિત કેસને રદ કરી શકાય નહીં.

મૃત્યુનું તબીબી કારણ સંપૂર્ણપણે કુદરતી હતું કે આરોપિત સતત ક્રૂરતા અથવા અન્ય ગંભીર પરિસ્થિતિઓના કારણે અથવા તેના પ્રભાવથી તબીબી સ્થિતિ ઊભી થઈ હતી કે નહીં, તે પ્રશ્ન પુરાવા આધારિત પ્રશ્ન છે.

“સામાન્ય સંજોગો સિવાયનું મૃત્યુ”નો અર્થ શું?

દહેજ મૃત્યુ સંબંધિત કાયદામાં મૃત્યુ “otherwise than under normal circumstances” થયું હોવું મહત્વનું તત્વ છે.

હાઈકોર્ટે આ શબ્દસમૂહને માત્ર દેખીતી ઈજા, દાઝી જવું અથવા ઝેર આપવાના કેસ સુધી મર્યાદિત રાખ્યો નથી.

કોઈ વ્યક્તિ સતત શારીરિક અથવા માનસિક ત્રાસનો સામનો કરી રહી હોય ત્યારે તેના મૃત્યુની સમગ્ર પરિસ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

એટલે માત્ર મૃત્યુનું તબીબી કારણ “હાર્ટ એટેક” છે એટલા પરથી અન્ય તમામ પરિસ્થિતિઓને અવગણી શકાય નહીં.

પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ અંતિમ પુરાવો નથી

આ ચુકાદાનો એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો એ પણ છે કે પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટને એકલો અંતિમ પુરાવો માનીને સમગ્ર કેસનો અંત લાવી શકાય નહીં.

મૃત્યુનું તબીબી કારણ અને તેની પાછળની પરિસ્થિતિઓ સમજવા માટે સારવાર કરનારા ડોક્ટરો, મેડિકલ નિષ્ણાતો અને અન્ય સંબંધિત પુરાવાઓ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

આ મુદ્દાઓની યોગ્ય તપાસ અને મૂલ્યાંકન ટ્રાયલ દરમિયાન થઈ શકે છે.

BNSS Section 528 હેઠળ હાઈકોર્ટની સત્તા

આ કેસમાં અરજી BNSSની Section 528 હેઠળ કરવામાં આવી હતી.

આ જોગવાઈ હાઈકોર્ટને તેની inherent powersનો ઉપયોગ કરીને યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની સત્તા આપે છે.

પરંતુ આ તબક્કે હાઈકોર્ટ સામાન્ય રીતે સમગ્ર પુરાવાની વિગતવાર તપાસ કરીને “મિની-ટ્રાયલ” કરતી નથી.

જ્યાં કેસમાં હકીકતો અંગે વિવાદ હોય અને પુરાવાની તપાસ જરૂરી હોય, ત્યાં તે મુદ્દાઓ ટ્રાયલ કોર્ટ સમક્ષ રજૂ થવાના રહે છે.

દહેજ મૃત્યુની કાનૂની ધારણા પણ મહત્વપૂર્ણ

કેસમાં લગ્નને સાત વર્ષ પૂર્ણ થયા નહોતા અને દહેજની માંગણી તથા ત્રાસ અંગે આરોપો કરવામાં આવ્યા હતા.

આવા સંજોગોમાં દહેજ મૃત્યુ સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓ અને Bharatiya Sakshya Adhiniyam, 2023ની Section 118 હેઠળની presumption પણ સંબંધિત બની શકે છે.

અહીં ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે કે કાનૂની presumption લાગુ પડવા માટે કાયદામાં નક્કી કરાયેલા મૂળભૂત તથ્યો અને જરૂરી શરતો પુરાવાથી સ્થાપિત થવાના રહે છે.

હાઈકોર્ટે અંતે શું નિર્ણય આપ્યો?

અલ્હાબાદ હાઈકોર્ટે નિર્મલા દેવીની અરજી ફગાવી દીધી.

અરજી દ્વારા ચાર્જશીટ, cognizance order અને સમગ્ર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની માંગ કરવામાં આવી હતી, પરંતુ કોર્ટે આ તબક્કે કાર્યવાહી રદ કરવાનો ઇનકાર કર્યો.

કોર્ટના મતે કેસમાં દહેજની માંગણી, ક્રૂરતા અને મૃત્યુની પરિસ્થિતિ અંગે એવા મુદ્દાઓ હતા જે પુરાવા અને ટ્રાયલ દ્વારા નક્કી થવાના હતા.

સામાન્ય ભાષામાં આ ચુકાદાનો અર્થ શું?

ચુકાદાનો મહત્વનો મુદ્દો એટલો છે કે જો કોઈ પરિણીતાના મૃત્યુના કેસમાં દહેજની માંગણી અને ક્રૂરતાના ચોક્કસ આરોપો તથા અન્ય પ્રાથમિક સામગ્રી હાજર હોય, તો માત્ર પોસ્ટમોર્ટમમાં “હાર્ટ એટેક” લખાયેલું છે એટલા આધારે શરૂઆતના તબક્કે સમગ્ર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરી શકાય નહીં.

મૃત્યુનું તબીબી કારણ અને આરોપિત ક્રૂરતા વચ્ચે કોઈ સંબંધ છે કે નહીં તે યોગ્ય પુરાવા અને ટ્રાયલ દરમિયાન નક્કી કરવાનું રહેશે.

નિષ્કર્ષ

Nirmala Devi v. State of U.P. and Anotherનો આ ચુકાદો દહેજ મૃત્યુના કેસોમાં મૃત્યુના તબીબી કારણ અને સમગ્ર વૈવાહિક પરિસ્થિતિ વચ્ચેના કાનૂની સંબંધને સમજવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

હાઈકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે “Myocardial Infarction” અથવા હાર્ટ એટેકનો ઉલ્લેખ ધરાવતો પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ પોતે જ દહેજ મૃત્યુની કાર્યવાહી રદ કરવા માટે પૂરતો નથી.

સાથે જ, આ ચુકાદાને એવો સામાન્ય નિયમ પણ માનવો નહીં કે માનસિક ત્રાસના દરેક આરોપમાં થયેલું હાર્ટ એટેક દહેજ મૃત્યુ જ ગણાય. દરેક કેસમાં તેની પોતાની હકીકતો, તબીબી પુરાવા અને કાયદાકીય શરતોનું મૂલ્યાંકન જરૂરી રહેશે.