પોલીસ સ્ટેશનમાં વીડિયો બનાવવો ગુનો છે? હાઇકોર્ટનો જવાબ

પોલીસ સ્ટેશનમાં પોલીસ અધિકારીઓ સાથેની વાતચીત અથવા ત્યાં ચાલી રહેલી કાર્યવાહીનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરવાના મુદ્દે ઘણીવાર નાગરિકો અને પોલીસ વચ્ચે કાનૂની પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. આવા જ એક મહત્વપૂર્ણ કેસમાં બોમ્બે હાઇકોર્ટની નાગપુર બેન્ચે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે માત્ર પોલીસ સ્ટેશનની અંદર વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરવાથી Official Secrets Act, 1923 હેઠળ જાસૂસીનો ગુનો બનતો નથી.

આ મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો Ravindra Shitalrao Upadyay v. State of Maharashtra, Criminal Application (APL) No. 615 of 2021માં આપવામાં આવ્યો હતો.

• કેસની મુખ્ય માહિતી

કેસ: Ravindra Shitalrao Upadyay v. State of Maharashtra
કોર્ટ: Bombay High Court, Nagpur Bench
કેસ નંબર: Criminal Application (APL) No. 615 of 2021
ચુકાદાની તારીખ: 26 જુલાઈ, 2022
Citation: 2022 SCC OnLine Bom 2015
બેન્ચ: Justice Manish Pitale અને Justice Valmiki S.A. Menezes

• સમગ્ર મામલો શું હતો?

અરજદાર રવિન્દ્ર શીતલરાવ ઉપાધ્યાય અને તેમના પાડોશી વચ્ચે જમીન સંબંધિત વિવાદ ચાલી રહ્યો હતો. આ વિવાદને લઈને બંને પક્ષો મહારાષ્ટ્રના વર્ધા જિલ્લાના વડનેર પોલીસ સ્ટેશન ખાતે ગયા હતા.

પોલીસ અધિકારી સમક્ષ બંને પક્ષો વચ્ચે ચર્ચા અને સમાધાનની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હતી. આ દરમિયાન અરજદારે પોતાના મોબાઇલ ફોનથી પોલીસ સ્ટેશનની અંદરની કાર્યવાહીનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ કર્યું હતું.

પોલીસ અધિકારીની ફરિયાદના આધારે અરજદાર વિરુદ્ધ FIR No. 219/2018 dated 08-03-2018 નોંધવામાં આવી હતી.

તપાસ પૂર્ણ થયા બાદ ચાર્જશીટ પણ દાખલ કરવામાં આવી હતી અને મામલો Regular Criminal Case No. 875/2019 તરીકે મેજિસ્ટ્રેટ સમક્ષ પેન્ડિંગ હતો.

ત્યારબાદ અરજદારે બોમ્બે હાઇકોર્ટમાં અરજી કરીને FIR તથા તેની પરથી શરૂ થયેલી સમગ્ર ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની માંગ કરી હતી.

• કયા કાયદા હેઠળ કાર્યવાહી કરવામાં આવી હતી?

આ કેસમાં મુખ્યત્વે Official Secrets Act, 1923ની જોગવાઈઓનો આધાર લેવામાં આવ્યો હતો.

ખાસ કરીને:

• Section 3 – જાસૂસી સંબંધિત ગુનો અને તેની સજા
• Section 2(8) – "Prohibited Place" એટલે કે પ્રતિબંધિત સ્થળની વ્યાખ્યા
• Section 482 CrPC – હાઇકોર્ટની inherent powers હેઠળ ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવાની સત્તા
  
  
• હાઇકોર્ટે મુખ્ય પ્રશ્ન શું જોયો?

કેસનો મહત્વનો પ્રશ્ન એ હતો કે:

શું પોલીસ સ્ટેશન Official Secrets Act, 1923ની Section 2(8) હેઠળ "Prohibited Place" ગણાય છે?

હાઇકોર્ટે Official Secrets Actની સંબંધિત જોગવાઈઓનું વિશ્લેષણ કર્યું અને નોંધ્યું કે Section 2(8)માં "prohibited place" માટે ચોક્કસ પ્રકારના સ્થળોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

આ વ્યાખ્યામાં મુખ્યત્વે સંરક્ષણ, સૈન્ય અને રાજ્યની સુરક્ષા સાથે સંબંધિત સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે.

પરંતુ પોલીસ સ્ટેશનને આ વ્યાખ્યામાં પ્રતિબંધિત સ્થળ તરીકે સમાવિષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી.

• Section 3 હેઠળ માત્ર વીડિયો રેકોર્ડિંગથી જાસૂસીનો ગુનો બને?

હાઇકોર્ટે Official Secrets Actની Section 3ના તત્વો પર પણ વિચાર કર્યો.

Section 3 હેઠળનો ગુનો માત્ર કોઈ સરકારી સ્થળે ફોટો કે વીડિયો બનાવવાથી આપમેળે બનતો નથી. જાસૂસીના ગુનાના નિર્ધારણ માટે કાયદામાં જણાવેલા જરૂરી તત્વો હાજર હોવા જરૂરી છે.

ખાસ કરીને એવી પરિસ્થિતિ જરૂરી છે જેમાં સંબંધિત કૃત્ય રાજ્યની સુરક્ષા અથવા હિતને નુકસાન પહોંચાડતું હોય અથવા કાયદામાં દર્શાવેલી પ્રતિબંધિત જગ્યાને લગતી જરૂરી શરતો પૂર્ણ થતી હોય.

આ કેસમાં પોલીસ સ્ટેશનમાં ચાલી રહેલી સામાન્ય કાર્યવાહીનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરાયું હતું. તેને Official Secrets Act હેઠળની જાસૂસી તરીકે ગણવા માટે જરૂરી કાનૂની તત્વો હાજર નહોતા.

• બોમ્બે હાઇકોર્ટનો મહત્વપૂર્ણ નિષ્કર્ષ

હાઇકોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે Official Secrets Act, 1923ની Section 2(8) હેઠળ "Prohibited Place"ની વ્યાખ્યામાં પોલીસ સ્ટેશનનો સમાવેશ થતો નથી.

તેથી માત્ર પોલીસ સ્ટેશનની અંદર વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરવામાં આવ્યું હોવાના આધારે Official Secrets Actની Section 3 હેઠળ જાસૂસીનો ગુનો બનાવવો યોગ્ય નથી.

કોર્ટના આ નિષ્કર્ષના આધારે અરજદાર વિરુદ્ધ નોંધાયેલી FIR અને તેની પરથી શરૂ થયેલી ફોજદારી કાર્યવાહી રદ કરવામાં આવી હતી.

• આ ચુકાદાનો સામાન્ય નાગરિક માટે શું અર્થ થાય?

આ ચુકાદો પોલીસ સ્ટેશનમાં વીડિયો રેકોર્ડિંગને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સ્પષ્ટતા આપે છે.

જો કોઈ નાગરિક પોલીસ સ્ટેશનમાં પોતાની સાથે થઈ રહેલી કાર્યવાહીનું રેકોર્ડિંગ કરે છે, તો માત્ર એટલા કારણસર Official Secrets Act લાગુ થઈ જાય એવું નથી.

પરંતુ તેનો અર્થ એવો પણ નથી કે પોલીસ સ્ટેશનમાં કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં કોઈપણ પ્રકારનું રેકોર્ડિંગ કરવાનો સંપૂર્ણ અધિકાર દરેક વ્યક્તિને મળી જાય છે.

રેકોર્ડિંગ દરમિયાન અન્ય કોઈ કાયદાકીય જોગવાઈનો ભંગ થાય, પોલીસની કાયદેસરની કામગીરીમાં અવરોધ ઊભો કરવામાં આવે, જાહેર વ્યવસ્થાને અસર થાય અથવા અન્ય વ્યક્તિના કાયદેસર અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય તો પરિસ્થિતિ પ્રમાણે અન્ય કાયદાકીય પ્રશ્નો ઊભા થઈ શકે છે.

આથી આ ચુકાદાને "પોલીસ સ્ટેશનમાં વીડિયો બનાવવાનો સંપૂર્ણ અને અપરિમિત અધિકાર" તરીકે સમજવો યોગ્ય નથી.

• કાયદાની વ્યાખ્યા પોતાની મર્યાદામાં જ લાગુ પડે છે

આ કેસમાંથી એક મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સિદ્ધાંત પણ સમજાય છે.

જ્યારે કોઈ કાયદામાં ચોક્કસ શબ્દની વ્યાખ્યા આપવામાં આવી હોય ત્યારે તે વ્યાખ્યાને કાયદાની ભાષા અને હેતુથી વિરુદ્ધ જઈને મનસ્વી રીતે વિસ્તારી શકાય નહીં.

Official Secrets Actની Section 2(8)માં જે સ્થળોને "prohibited place" તરીકે આવરી લેવામાં આવ્યા છે, તેમાં પોલીસ સ્ટેશનનો સમાવેશ ન હોવાના કારણે આ કેસમાં Section 3 લાગુ કરવાની મૂળભૂત આવશ્યકતા પૂર્ણ થતી નહોતી.

Ravindra Shitalrao Upadyay v. State of Maharashtraનો આ ચુકાદો પોલીસ સ્ટેશનમાં વીડિયો રેકોર્ડિંગ અને Official Secrets Act વચ્ચેના સંબંધ અંગે મહત્વપૂર્ણ કાનૂની સ્પષ્ટતા આપે છે.

બોમ્બે હાઇકોર્ટે જણાવ્યું કે પોલીસ સ્ટેશનને Official Secrets Act, 1923ની Section 2(8) હેઠળ "Prohibited Place" તરીકે ગણાવી શકાય નહીં અને માત્ર પોલીસ સ્ટેશનની કાર્યવાહીનું વીડિયો રેકોર્ડિંગ કરવાથી Section 3 હેઠળ જાસૂસીનો ગુનો બનતો નથી.

જોકે, દરેક કેસના હકીકતો અલગ હોઈ શકે છે. તેથી આ ચુકાદાને અન્ય તમામ પરિસ્થિતિઓમાં આપમેળે લાગુ પડે તેવો સામાન્ય નિયમ માનવાને બદલે સંબંધિત હકીકતો અને લાગુ પડતા કાયદાઓને ધ્યાનમાં લેવા જરૂરી છે.

કાનૂની નોંધ: આ લેખ સામાન્ય કાનૂની માહિતી અને જાગૃતિના હેતુથી તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. કોઈ ચોક્કસ કેસમાં કાનૂની સલાહ અથવા કાર્યવાહી કરતા પહેલાં મૂળ ચુકાદો અને લાગુ પડતી વર્તમાન કાયદાકીય જોગવાઈઓનો અભ્યાસ કરવો જરૂરી છે.

કેસ: Ravindra Shitalrao Upadyay v. State of Maharashtra
Citation: 2022 SCC OnLine Bom 2015
Decision Date: 26 July 2022